Ders: Tarih
Türkiye'nin Tarih Dersi Sayfası! Tarih dersi ve Tarih ile ilgili özgün yazılı ve görsel içerikler. Tarih ile ilgili her şey burada!

Zaman Nedir? Takvim Nedir? Takvim Sistemleri

Türklerin Kullandığı Takvimler - Hicri ve Miladi Takvimler Arasındaki Farklar

Bu yazıda takvim sistemleri tanıtılmıştır. Ayrıca takvim hesaplamaları ve Hicri takvim ile Miladi takvimler arasındaki farklar incelenmiştir.

Takvim Nedir?
0 16.068

Bu yazımızda zaman ve takvim kavramlarını tanımladıktan sonra ana hatlarıyla takvim sistemleri konusuna değinilecektir. Daha sonra Türklerin kullandığı takvimler nelerdir? Bu takvimler incelenecektir. En sonunda ise takvim hesaplamaları konusu ile Hicri ve Miladi takvimler arasındaki farklar konusu incelencektir.

Zaman Nedir?

Zaman kavramını gece ile gündüzün, haftaların, ayların, mevsimlerin ve yılların oluşumunu sağlayan soyut bir kavram olarak tanımlayabiliriz. Türkçe’de çağ olarak da adlandırılan zaman kavramı olayların oluş ve akış sırasını belirlerken, düzenli ve dönemli gök olaylarını birim olarak kullanmaktadır.

Zaman ile İlgili Kavramlar

Uzaklık-yakınlık, uzunluk-genişlik, oylum (hacim) vb. gibi kavramların ölçülerinde olduğu gibi, zaman ve onun ölçeği de görecelidir. İnsan olmasaydı zaman kavramı da olmazdı. Örneğin ayda insan ve başka canlı yok zaman kavramı da yok. Oraya ait ölçüleri biz kendi normlarımıza göre nitelemekteyiz. Orada da düşünen canlı varlıklar olsaydı belki ölçüleri de başka olacaktı. Zaman ile ilgili temel kavramlar şunlardır;

Gün:

Yeryuvarlağının kendi ekseni çevresindeki bir dönüş süresine gün denir.

Günün Alt Birimleri:

Günün alt birimleri saat, dakika, saniye ve salise’dir. Bunlar altmışar altmışar büyür ve küçülür.

Günün Üst Birimleri:

Günün üst birimleri hafta, ay, mevsim, yıl ve yüzyıl diye adlandırılırlar.

Takvim Nedir?

Türk Dil Kurumu sözlüğüne göre bir yılın günlerini, aylarını, sayılı günlerini gösteren, değişik biçimlerde yapılmış çizelgeye veya deftere takvim denilmektedir. Kısacası takvim zamanın, belli bir olay başlangıç alınarak sıralanmasıdır. Yukarıda as ve üst birimlerini sıraladığımız zamanın ancak üç birimi doğada vardır ve nesneldirler. Bunlar; gün, ay ve yıl kavramlarıdır.

Gün Nedir?

Güneşin sabah ufuktan doğup akşam battıktan sonra ertesi sabah yeniden doğuşuna dek geçen yani, bir gün ve bir gecelik zamana gün denilir. Bir başka deyimle gün, bizim kafamızın uydurduğu bir zaman ölçümü değil, bizim dışımızda yani, biz olsak da olmasak da oluşan ve akıp giden bir zaman birimidir.

Ay Nedir?

Ay ise gökteki ay’ın, yeryuvarlağının çevresinde onbeş gün, küçücük biçimden, hergün büyüyerek tam bir bütün olduktan sonra onbeş gün de küçülerek en küçük duruma gelişine dek geçen süredir ve bu süreye bir ay denilir. Daha doğru bir deyişle ay bu şekilde büyüyerek ve küçülerek yaptığı iki dolanımını 59 günde tamamlar. Bir gök ayı 29,5306 gün yani 29 gün 12 saat 44 dakika ve 3 saniyedir.

Yıl Nedir?

İnsanlar önce, oniki gök ayının geçmesi ile oluşan 354 günlük yılın bilincine vardılar. Yani her 12 ay geçtikçe yılın aynı mevsiminin aynı günlerine gelindiğini anladılar. Ancak bu gök ayına dayanan yıl (Lunar year) 354 gün 8 saat 48 dakika 36 saniye sürer. Dünyanın güneş çevresindeki bir dönüşünden oluşan güneş yılı (Solar year) ise 365 gün 5 saat 47 dakika 48saniye olduğundan, ay yılı güneş yılından 10 gün 20 saat 59 dakika 12 saniye daha kısa yani eksiktir. Bu eksiklik her 33 yılda bir yıl eder. Yani 32 güneş yılı yaklaşık olarak 33 ay yılına eşittir.

Takvim Sistemleri

Komşu topluluklar ya da uluslarla ilişkiler, vergi zamanları, savaş ve askerlik süreleri, dini günler ve bayramlar, sel, sert yel, büyük yangınlar, depremler, kıtlık, bolluk olayları, devlet büyüklerinin, aile ileri gelenlerinin doğum, ölüm, nişan, evlenme ve benzeri törenleri, ay ve güneş tutulmaları gibi doğal olaylar, çok eskiden beri insan oğlunun unutamadığı, belleklerinde yer eden belirgin anıları oluşturmuştur. İnsanlar bunları zaman zaman anımsamak istiyorlardı.

Eski çağlarda insan toplulukları, başlarından geçenleri ya da değer verdilderi, belleklerinde saklamak istedikleri önemli anıları çoğu kez doğal olaylara göre sıralarlardı.

Bu eski ulusların ve toplumların olayları, özellikle ay ve güneş tutulmalarına göre kronolojik sıraya koymaları, günümüzde onların tarihlerini inceleyenlere büyük yardımcı olmuştur. Çünkü astronomi, kozmografya, fizik ve matematik gibi bilimler, ay ve güneş tutulmalarının, günümüzden binlerce yıl önceki ve sonraki oluş zamanlarını kesinlikle bize bildirebilmektedir.

Günün as ve üs birimlerinin birçoğu, çok eskiden beri biliniyordu. Ancak, bir yıl içindeki gün sayısını her toplum başka başka hesaplıyordu. Çoğu toplumlar takvim yılını yüzyıllar boyunca gökteki ayın yeryuvarlağı çevresinde dönüşüne göre hesapladılar ki bu tür yıl hesabına “gök ayı yılı” (Iunar year) denir.

Özetle insanın gelişmeye başlamasıyla birlikte, çevresindeki her şey dikkatini çekmiş ve onları izlemeye, anlamaya, taklit etmeye başlamıştır. İnsanın dikkatini çeken şeylerin başında da gökyüzü ile gökyüzü olayları olmuştur. Başta Güneş ve Ay gibi eşit aralıklarla (periodik) görülen gök cisimleri izlenmiştir. Aritmetik alanındaki ilerlemelerde gökcisimlerinin hareketlerinin sayılmasını ve hesaplanmasını sağlamıştır. Böylece insanlar zamanı ölçmek için zamanı yıl, mevsim, ay, hafta ve gün gibi bölümlere ayırmaya başlamışlardır. İnsanların kullandıkları takvim sistemleri ya Güneş’in ya da Ay’ın hareketlerine göre hazırlanmıştır.

Türklerin Kullandığı Takvimler

Türkler çok eskiden beri On İki Hayvanlı Türk Takvimi diye bilinen takvimi kullanmışlardır. Bunun dışında Türk topluluklarının tarihi boyunca kullandığı takvimler kronolojik sırasıyla şöyledir; 12 Hayvanlı Takvim, Hicri Takvim, Celali (Meliki) Takvimi, Rumi Takvim ve Miladi Takvimdir.

12 Hayvanlı Türk Takvimi

On İki Hayvanlı Türk Takvimi, uygulama amacına göre ikiye ayrılmaktadır. Astronomi alanında kullanılan bilimsel takvim ve halkın kullandığı takvim. Astronomi alanında kullanılan bilimsel takvimde bir yıl 365.2436 gündür. Bir yıl, her biri 15.2184 gün eden 24 aya bölünür. Yine bir gün 10,000 feng’e ve bir feng 100 miyav’a ayrılır. Böylece bir günlük zaman 1.000.000 parçaya bölünmüş olur. Türklerde halkın kullandığı takvim ise, ay-güneş sistemine (luni-solar calendar) göre düzenlenmiştir. Buna göre bir yıl 12 aydır. Ancak ay yılı dönencel yıldan 10 gün küsur saat daha kısa sürdüğünden, ay yılının bilimsel yıla bağlanması için 19 yılda yedi kez artık yıl uygulanır.

Bu takvimde bir gün 12 çağ’a (bir çağ iki saattir) bölünür ve sırasıyla: Sıçan’dan başlayıp domuzla biten on iki hayvan adıyla adlandırılır. Bir çağ sekiz keh’e (bir keh 15 dakikadır) bölünür ve günün başlangıcı, modern takvimde olduğu gibi gece yarısıdır. Ancak, sıçan çağının başından değil ortasından başlar. Yani birinci çağın dört keh’i gece yarısından önce, dört keh’i de gece yarısından sonradır.

Bu Türk takviminde yılbaşı, kova burcunun tam ortasıdır (6 Şubat). Yine bu yılbaşı günü yani Şubat’ın altısı, Kasım ayının sekizinci günü başlayan Kasım Günleri’nin de, Aralık ayının yirmi ikisinde başlayıp “zemheri” ya da “erbain” denen kırk günlük ve onun ardında başlayıp elli gün süren ve Mart’ın yirmi birinde biten “hamsin” ile 90 günlük kış mevsiminin de aşağı yukarı ortasıdır.

Türk takviminde yıllar, şu hayvan adlarına göre sıralanır: 1- Sıçan (keskü), 2- Sığır, 3- Pars, 4-Tavşan, 5- Ejder (lu), 6- Yılan, 7- At (yund) 8- Koyun (koy), 9- Maymun (bicin), 10- Tavuk (dakuk), 11-İt, 12- Domuz.

Hicri Takvim

Hicri takvim, Hazreti Muhammed’in, Hazreti İsa’nın doğumundan 622 yıl sonra Mekke’den Medine’ye göç etmesini, yani miladi 622 yılını (Hicret) başlangıç olarak alır. Adı geçen takvim başlangıç olarak Hicret’i esas almakla birlikte, Hz. Muhammed’in ölümünden 17 yıl sonra, Hz. Ömer’in halifeliği sırasında oluşturuldu. Başlangıç tarihi olarak peygamberin doğum günü (yevm-i velâdet-i nebeviyye) ihtilaflı, ölüm günü hüzünlü olduğundan, Hicret‘in tarihinin başlangıç alınmasına karar verildi. Hicret, Rebiülevvel ayında olmasına rağmen, peygamberin hicretinden 75 gün öncesi olan Muharrem ayının biri başlangıç kabul edildi. Çünkü Arapların o zamana kadar kullandıkları takvimin yılbaşı Muharrem olarak kabul ediliyordu.

On iki ay esasına dayanan bu takvim, ay yılına göre düzenlenmiştir. Yani, güneşin değilde Ay’ın hareketine göre aylar ve yıllar belirlenir. Meselâ; ayın dolunay olduğu hâl içinde bulunulan hicri ayın tam ortası (ayın ondördü deyimi buradan gelir) iken, ayın tam hilal halinde olması da hicri ayın birinci günüdür. Ayın hareketini kendine esas alan bu takvimle, miladi takvim arasında on bir günlük bir fark vardır. Çünkü ay yılı 354 gün iken, güneş yılı 365 gündür. Hicri takvimde çift aylar 29’ar, tek aylar ise 30’ar gün olarak kabul edilir. Hicri ayların sıralanışı şöyledir: Muharrem, Safer, Rebiü’levvel, Rebiü’lahır, Cumadelûlâ, Cumadel’ahire, Recep, Şaban, Ramazan, Şevval, Zilkade, Zilhicce.

Celali Takvim

Büyük Selçuklu Hükümdarı Alp Arslan’ın oğlu Celaleddin Melikşah, Rey (Tahran) şehrinde yaptırdığı rasathanede 1075 yılında bir çok astronomi ve kozmoğrafya bilginini toplayarak onları, eski İran takvimini düzeltmekIe görevlendirdi ki bunlar arasında ünlü şair, filozof ve matematikçi Ömer Hayyam (1044-1123) da bulunuyordu. Bunların düzenlediği takvime Tarih-i Celali ya da Tarih-i Meliki de denir. Celali takvimi de denilen bu takvimi, bir süre Türkler de kullandılar. Ömer Hayyam’ın düzenlediği bu takvim, Selçuklu sultanı Melikşah zamanında bir süre kullanılmıştır. Son derece hassas olan bu takvimde eski İran etkisi çok olduğundan yaygınlaşmamıştır.

Rumi Takvim

Osmanlı maliyecileri, devletin resmi takvim olarak kullandığı hicri yılda, ayların başlangıçlarının her yıl değişmesi yüzünden ortaya çıkan sıkıntıyı XVII. yüzyıl sonlarında fark etmişler ve bu alanda bir şeyler yapma çabasına girişmişlerdi.

Rumi takvim Osmanlıların Hicri takvimle aynı anda kullandıkları ve Mali Takvim de denilen takvimdir. Fakat hicri takvimden farklı olarak GüneşYılı’nı esas alırken, başlangıç olarak da Hicret’i kabul eder. Rumi tarihte başlangıç olarak alınan tarih 622’dir. Fakat yılbaşı Hicri takvimde olduğu gibi Muharrem ayı değil, Mart ayının biridir. Yakın zamana kadar Türkiye Cumhuriyeti de mali yılbaşı olarak Mart ayının 1’ini kabul ediyordu. Rumi takvimde Teşrin (Ekim, Kasım) ve Kanûn (Aralık, Ocak) olarak geçer. Ekim ayı Teşrin-ievvel, Kasım ayı Teşrin-i sani; Aralık ayı Kanun-ı evvel, Ocak ayı da Kanun-ı sani olarak anılırdı.

Miladi Takvim

Asıl adı Vgo Bon Compagni olup 1572-1585 arasında Papalık yapan XIII. Gregorius (M. 1502-1535), 1582 yılında takvimin yeniden düzeltilmesini ele aldı.  Papa onüçüncü Greguvar bu girişiminde, takvim işinde, bilimsel ilkelere dayalı, doğru ve ortak bir temelin bütün uluslarca benimsenmesi amacını güdüyordu.

Papa, fizik, astronomi, kozmoğrafya bilginlerinden oluşan bir kurulu 1582 yılında Roma’da topladı. Önce, 325 yılından 1582 yılına dek on günlük bir eksikliğin ortaya çıkmış olduğu saptandı. Bu eksikliği gidermek için, 4 Ekim 1582 Perşembe gününü, doğrudan doğruya 15 Ekim Cuma gününe atlatma kararı alındı.

Böylece, o yılın Ekim ayının 4-15. günleri arasındaki on gün atılınca, hafta içindeki günlerin sırası da değişmemiş oldu. Bu değişiklikten sonraki takvime, girişime başladığı ve bu işte büyük katkısı bulunduğu için Gregoryen takvimi veya miladi takvim dendi.

Miladi takvim bütün dünyanın kullandığı ve Hazreti İsa’nın doğduğu yıl olan “0” (sıfır) tarihini esas alan takvimdir. İskit rahibi Genç Dionysios tarafından yapılan hesaplara göre; Hazreti İsa, Roma İmparatorluğu’nun kuruluşunun 753. yılının 25 Aralık günü dünyaya gelmiştir. (Bugün Hristiyanların “Noel” olarak kutladıkları gün) sonra doğmuştur.

Diğer Takvim Sistemleri

Olimpiyat Takvimi

Eski Yunanda muntazaman 4 yılda bir yapılan olimpiyatlara göre düzenlenen bir takvimdir. Bu takvim, MÖ. 776 yılında yapılan olimpiyata göre tarihlenmektedir.

Selevkos Takvimi

İskender’in generallerinden Selevkos’un düzenlediği ve MÖ.311’den itibaren başlayan bir takvimdir. Süryaniler bunu kullanmışlardır.

Yaradılış Takvimi

Dünyanın yaradılışı Hz. Adem’in varlığını esas alan takvim de kullanılmaktadır. Yahudiler halen bu takvimi kullanmaktadır.

Hükümdar Takvimi

Hükümdarların tahta çıkışını 1 kabul eden takvim olup, Japonya’da halen kullanılan resmi takvimdir.

Takvim Hesaplamaları Nasıl Yapılır?

Yüzyıl Hesaplama Nasıl Yapılır?

Öncelikle yüzyılın mantığını anlatalım. Her 100 yılı yıl olarak 1 yüz yıl olarak değerlendiririz. Ama bu yüzyılı kaçıncı yüzyılın için de olduğumuz sorulduğu zaman şöyle hesaplarız. Geride kalan yüzyılın üzerindeki yüzyılı söyleriz.

Örnek: 1453 kaçıncı yüzyıldır?

1453 yılı 15. yüzyılın içindedir. 1453’e bazı kişiler 14. yüzyıl diyebilir. Ama burada dikkat etmeniz gereken nokta şudur. 1400 yıl 14 (on dört) yüzyıl yapar. Yani 14 yüzyıl bitmiş 15. yüzyılın içinde bulunmaktayız. Burada sayı olarak senenin başında 14 sayısını görünce 14. yüzyıl diyemeyiz. 14 yüzyıl geride kalmıştır.

Yüzyıl Hesaplama Kısa Yoldan Nasıl Yapılır?

Tarihteki son 2 rakam çıkarıldıktan sonra kalan bölüme 1 ekleyerek (+1) kaçıncı yüzyıl olduğunu bulabiliriz. Bu artı bir içinde olduğumuz yılı ifade ettiği için ekleriz.

Örnek: 2018 kaçıncı yüzyıldır?

2018 yılının son iki rakamını çıkaralım. Geriye 20 kalır. 20 rakamına 1 ekleyerek yüzyılı bulabiliriz. 20+1=21 yani 2018 yılı 21. yüzyıldır.

Takvim Çevirmeleri Nasıl Yapılır?

Takvim çevirmeleri için aşağıda örnekleriyle anlatmaya çalıştığımız formüller kullanılabilir. Ancak Türk Tarih Kurumu tarafından hazırlanan Tarih Çevirme Kılavuzu da takvim çevirme işlemlerinde pratik olarak kullanılabilir.

Miladi Yılı Hicri Yıla Çevirme

Miladi yıldan 622 çıkarılır. Kalan sayı 33’e bölünür. Bölüm sonucu kalan sayıya eklenir.

1993-622=1372
1372:33=41.5~42
1372+42=1414 (Hicri yıl)

Miladi Yılı Rumi Yıla Çevirme

Miladi yılı, Rumi yıla çevirmek için miladi yıldan 584 çıkarılır. Rumi yılı, miladi yıla çevirmek için ise 584 eklenir.

1993-584=1409 (Rumi yıl)

Hicri Yılı Miladi Yıla Çevirme

Hicri yıl 33’e bölünür. Bölüm Hicri yıldan çıkarılır. Sonuca 622 eklenir.

1414:33=42.8~43
1414-43=1371
1371+622=1993 (Miladi yıl)

Hicri Takvim ile Miladi Takvim Arasındaki Farklar Nelerdir?

  • Hicri takvim Ay yılını, Miladi takvim Güneş yılını temel alır.
  • Hicri takvim yaklaşık 354 gündür. Miladi takvim ise 365 gündür.
  • Hicri takvim ile Miladi takvim arasında 11 günlük fark vardır.
  • Hicri takvimde başlangıç olayı Hz. Muhammed’in Mekke’den Medine’ye hicret ettiği tarihtir (Miladi olarak 622 yılı).
  • Miladi takvimde ise başlangıç olayı Hz. İsa’nın doğum tarihidir. Yani 0 yılıdır.
  • Hicri takvimde yılbaşı 1 Muharrem’dir. Miladi takvimde ise 1 Ocak’tır.

Not: Bu konuyla ilgili Kozmografya Nedir? İlk Kozmografya Kitabı başlıklı yazımızı da inceleyebilirsiniz.

Yorum Yapın

E-posta hesabınız yayınlanmayacak.

Ders: Tarih, kullanıcı deneyiminizi geliştirmek için çerezler kullanır. Sitemizi kullanmaya devam ederek çerez politikamızı onayladığınızı kabul edeceğiz. Kapat Ayrıntılı Bilgi