Ders: Tarih
Türkiye'nin Tarih Dersi Sayfası

Tanzimat Fermanı Nedir? Tanzimat Fermanı Maddeleri (Tam Metin)

Tanzimat Fermanı Nedenleri, Sonuçları ve Önemi

Tanzimat Fermanı Maddeleri (Tam Metin)
1 59

Anadolu topraklarında altı asır boyunca barınmış olan Osmanlı İmparatorluğu, varlığının ilk üç yüz yılında isminin zikredilmesi ile bile korku saçmış bir devlet olmuştur. Ne var ki, varlığının son üç yüz yılı için aynı sözleri söylemek pek kolay değil. Güç sarhoşu Osmanlı, ayıldığında sahip olduğu gücü tehdit eden diğer devletlerin ve gelişmelerin farkına oldukça geç varmıştır. Osmanlı’nın diğer ülkeleri yakalamak için modernleşme çabası içinde olduğu bu dönemi şekillendirmiş, devletin akıbetini belirlemiş, yapı taşı niteliğinde iki ferman bulunmaktadır: Tanzimat Fermanı ve Islahat Fermanı. Birbirini tamamlayan bu iki fermanla, Osmanlı’nın içinde bulunduğu karanlık dönemde bir kibrit yakmak istenildiyse de bahsedilen fermanların devleti ışıktan daha da uzaklaştırdığı anlaşılmamıştır.

Bu yazımızda ise Tanzimat Fermanı’nın içerdiklerinden, ortaya çıkış sebeplerinden ve neden oldukları durumlardan bahsedilerek Osmanlı’nın hangi noktaları kaçırdığı üzerinde durulacaktır.

Tanzimat Fermanı Nedir?

Tanzimat fermanı, Sultan I. Abdülmecid imzasını taşımaktadır. Fermanın bir diğer adı “Gülhane Hattı-ı Hümâyunu”dur. Bu ismini ilan edildiği yer olan İstanbul’un Fatih ilçesinin Eminönü semtindeki Gülhane Parkı’ndan almaktadır. Mustafa Reşit Paşa, miladi takvime göre 3 Kasım 1839’da fermanı bu parkta halka ve diğer yabancı kesimden insanlara ilan etmiştir. Ferman, Bismillah ve “Mülkü elinde tutan her şeye kadirdir. Yenilik ve değişme her ne varsa yine mülkü elinde tutan Allah sayesinde olacaktır.” sözleriyle başlar.

Tanzimat Fermanı Maddeleri (Tam Metin)

Tanzimat fermanı ile gelen yeni hükümler genel hatlarıyla şu şekildedir:

  • Herkesin can emniyeti sağlanacaktır.
  • Herkesin mal, ırz ve namusunun korunması ve diğerleri tarafından bu değerlerine saygı duyulması sağlanacaktır.
  • Herkes gelirine göre vergiye tabi tutulacaktır.
  • Herkes kanun önünde eşit görülecektir.
  • Özel mülkiyet hakkı tanınacaktır.
  • Her yerleşim yerinden lüzumunca ve oradaki gidişatı bozmayacak şekilde asker alınacak ve dört veya beş sene içerisinde askerler görevlerini tamamlayıp yenileriyle değişecek şekilde bir sistem uygulanacaktır.
  • İşkence, dayak, rüşvet ve kayırma ortadan kaldırılacaktır.

Tanzimat Fermanı’nın tüm maddelerini aşağıdaki bağlantılara tıklayarak inceleyebilirsiniz.

Tanzimat Fermanı Orijinal Tam Metin

Tanzimat Fermanı Sadeleştirilmiş Tam Metin

Tanzimat Fermanı Nedenleri

Osmanlı Devleti, XVI. yüzyılın sonlarına doğru bir gerileme dönemine girdi. Bu durumun en büyük sebebi, devletin zamanında sahip olduğu güce güvenerek Avrupa’da gerçekleşen birçok yeniliği önemsememesi ve sonrasında bu gelişmelerden uzak kalmaması gerektiğini anladığındaysa yetişmek için çok geç kalmış olmasıdır. I. Abdülmecid’e gelene kadar her padişah ülkeyi diğer devletlerin tehditlerinden kurtarmak ve geliştirmek adına bazı adımlarda bulunmuştur, fakat çoğunlukla istenenler yapılamamış ve sonuç hüsran olmuştur. Bu duruma, III. Selim’in ülkenin bütün kesiminde ıslahatlar uygulamayı amaçlaması ve muhafazakâr kesim tarafından öldürülmesi örnek gösterilebilir. Bu değişim çabalarından biri de Tanzimat Fermanı’dır.

Fermanın girişinde, Kur’an-ı Kerim’de buyrulan hükümler ve şeriat kurallarınca yönetilmesi ile Osmanlı Devleti’nin geliştiğinden, lakin son yaşanan sıkıntılarla bu kurallardan sapıldığı sebebiyle yeni hükümler getirilmesi gerektiğine karar verildiğinden bahsedilmektedir. Burada bahsedilen sıkıntılar, devletin eskisi kadar güçlü olmamasından kaynaklanmaktadır. Fransız İhtilali ve Sanayi Devrimi ile, ülkede bulunan Sırplar ve Yunanlar gibi azınlıklar ayaklanmalarla bağımsızlık arayışında ve yüksek kesimlerden devlet adamları devletin kendisiyle kafa tutabilir hale gelmiştir. Ülkenin her yerine işlemiş olan geride kalmışlığın tek bir adam tarafından değiştirilmesi olanaksız olduğundan Sultan I. Abdülmecid, böyle bir fermanla batı ülkelerinin isteklerinin bir kısmını gerçekleştirerek elinde kalan güç ve toprağı muhafaza etme çabası göstermiştir. Ne var ki on yedi sene sonra ilan edilen Islahat fermanının varlığı, bu muhafaza etme çabasında ne kadar başarılı olduğunu sorgulatır niteliktedir.

Tanzimat Fermanı Sonuçları

“Üç asırdan beri tahta çıkan her Padişah, tebaasına adil bir yönetim vaad eden ve ‘adaletname’ adı verilen benzeri hatt-ı hümayunlar ilan etmişti. Fakat Tanzimat Fermanı öyle yeni esaslar getirmekte idi ki, bunlar devlet idaresinde kökten değişiklikler yapacak mahiyette idi.” İçerdiği bu radikal hükümler dolayısıyla Tanzimat Fermanı’nın Osmanlı coğrafyasının modernleşmesindeki yeri büyüktür. Bu sebepledir ki, fermanın ilanından Birinci Meşrutiyet’in ilanına kadar olan ve 1839-1876 yıllarını kapsayan bu döneme “Tanzimat Dönemi” denilmektedir. Fermanın içerdiği hükümlerden hareketle anlaşılmaktadır ki mutlak monarşi, yetkilerinin bir kısmını bazı hukuk ilke ve yasalarına teslim etmiştir. Bu kararın alınmasında batı ülkelerinin etkisi yadsınamaz; çünkü fermanın öncelikli amacı, bu ülkelerin Osmanlı’nın bulunduğu vaziyetle ilgili memnuniyetlerini sağlayıp ülke üzerindeki etkilerini azaltmaktır. Bu amaç bir müddet sağlanmıştır da.

Yerli halk, gayrimüslimlere yerli halktanlarmış gibi gözetilerek verilen haklardan rahatsız olsalar da azınlıklar gelişmelerden memnundu. “Tanzimat’la birlikte amaçlanan evrensel hukuk kurallarının uygulanması, etkin vergi toplanması, ussal yönetim gibi çabalar merkezin güçlenmesini sağlamıştır. Hukuk kuralları yoluyla merkez kenara (çevreye-taşraya) daha fazla nüfuz edebilecektir. Yerel otoriteler de daha yakından denetlenmeye başlayabilecektir.” Bu noktada Tanzimat Fermanı, gelecekteki kaçınılmaz modernleşme hareketlerinin temelini oluşturmuştur. Mamafih bu ferman batı ülkelerinin memnuniyetini tam anlamıyla kazanamamış ve bu ülkelerin Osmanlı’ya azınlıklara daha fazla hak verilmesi yönündeki baskıları sonucu Islahat Fermanı’nın ortaya çıkmasına sebebiyet vermiştir.

Tanzimat Fermanı Önemi

Tanzimat Fermanı ile batı devletleri ve Osmanlı topraklarında yaşayan azınlıkların memnuniyeti sağlanmaya çalışılmıştır. Bahsedilen toplulukların sunulan bu yeni hakları yetersiz bulmasıyla Osmanlı, çaresizce tek odağı gayrimüslimlerin daha iyi şartlara sahip olması olan ve daha geniş kapsamlı Islahat Fermanı’nı ilan etmiştir. İki ferman da beklentilerin zıttı sonuçlar vermiş ve Osmanlı’nın yıkılışını durdurmak yerine hızlandırmıştır. Buna sebep olan başlıca iki durum mevcuttur: İlki Osmanlıcılığın, uzun süre milliyetçilik ve ayrımcılık sonrasında topluma empoze edilmeye çalışılmasının doğal olarak ters tepmesi; ikincisi ise Osmanlı’nın, batı devletlerinin isteklerini yerine getirmesinin onların etkisinden kurtulmasına yarayacağını sanıp bu devletlerin kendisinin üzerindeki etkisini bu gibi fermanlarla daha da arttırdığını fark etmemesidir.

Not: Bu konuyla ilgili olarak Islahat Fermanı Nedir? Islahat Fermanı Maddeleri (Tam Metin) başlıklı yazımızı da inceleyebilirsiniz.

Bun Yazıları Da Beğenebilirsiniz!

1 yorum Yapıldı
  1. Temel Diyor ki:

    Tanzimat Fermanı nerede okunmuştur? Gülhane Parkın’da mı? Gülhane Hattı Hümayunu denilmesinin nedeni bu mudur yani?

Yorum Yapın

E-posta hesabınız yayınlanmayacak.

Ders: Tarih, kullanıcı deneyiminizi geliştirmek için çerezler kullanır. Sitemizi kullanmaya devam ederek çerez politikamızı onayladığınızı kabul edeceğiz. Kapat Ayrıntılı Bilgi